İşhan Kilisesi Nasıl Gidilir? 1200 Yıllık Bir Şaheser

Artvin'in Yusufeli ilçesinde, sarp dağların arasına gizlenmiş küçük bir köyde, bin yılı aşkın süredir ayakta duran görkemli bir taş yapı yükselir: İşhan Kilisesi. Orta Çağ Gürcü mimarisinin en önemli örneklerinden biri olan bu manastır kilisesi, kırmızı kubbesi, zarif taş işçiliği ve içindeki eşsiz freskleriyle her yıl yerli ve yabancı binlerce ziyaretçiyi ağırlıyor. İşte İşhan Kilisesi'nin tarihi ve nasıl gidileceği.

İşhan Kilisesi Nerede?

İşhan Kilisesi (diğer adıyla İşhan Manastırı), Artvin'in Yusufeli ilçesine bağlı İşhan Köyü sınırları içinde yer alır. Köy, Artvin-Erzurum bağlantılı devlet karayolunun Oltu-Olur güzergâhı üzerindedir. Yapı, köy merkezinde düz bir alan üzerinde konumlanmıştır.

"İşhan" adının, Ermenice "bey, hükümdar" anlamına gelen "İşkhan" kelimesinden geldiği düşünülmektedir. Tarihsel olarak bu bölge, Orta Çağ'da "Tao-Klarceti" adıyla bilinen ve çok sayıda Gürcü manastırının inşa edildiği bir kültür havzasıdır.

Tarihçe: Bin İki Yüz Yıllık Bir Yolculuk

İşhan Kilisesi'nin kökeni oldukça eskiye dayanır. Bugünkü yapının yerinde, 7. yüzyılın ilk yarısında Piskopos Nerses tarafından inşa edilmiş bir kilisenin bulunduğu, ancak bu yapının 8. yüzyıldaki Arap akınları sırasında tahrip olduğu bilinmektedir.

951 tarihli "Grigol Hantsteli'nin Yaşamı" adlı Gürcüce el yazmasına göre, bugünkü manastırın temeli 9. yüzyılın ilk yarısında atıldı. Rahip Saba, eski kiliseden kalan yarım daire apsisi koruyarak, Gürcü Kralı Adarnase'nin desteğiyle yeni bir manastır kurdu ve ilk rahibi oldu. Yapı, 11. yüzyılda iki kez yenilendi; en kapsamlı yenileme 1032 yılında, Gürcü Kralı IV. Bagrat döneminde, Piskopos Anton'un öncülüğünde ve mimar İvane Morçaisdze eliyle gerçekleşti. Bu dönemde kilisenin tüm cephe taşları düzgün kesme taşlarla yenilendi.

İşhan Manastırı, Çoruh Havzası'ndaki beş piskoposluk merkezinden biriydi. Tao bölgesinin 16. yüzyılda Osmanlı topraklarına katılmasından sonra da bir süre faaliyetini sürdürdü ve dini işlevini 17. yüzyılda yitirdi. Yapının bir bölümü, 19. yüzyıl sonundan 1983 yılına kadar cami olarak kullanıldı.

Mimari: Bir "Geçiş Dönemi" Başyapıtı

İşhan Kilisesi, "Geçiş Dönemi" olarak adlandırılan Gürcü mimarisinin bölgedeki en önemli yapısı kabul edilir. Haç planlı ana kilise, kubbeli bazilika tipindedir. Kare planlı orta mekân, dört serbest taşıyıcı üzerinde yükselen bir kubbeyle örtülüdür ve dört yönde haç kollarıyla genişletilmiştir.

Yapının en dikkat çekici unsurlarından biri, konik çatısı koyu kırmızı ve gri renklerde parlak sırlı kiremitlerle kaplı kubbesidir. Düzgün kesme taşlardan örülen dış duvarlar, kör kemer dizileri ve derin nişlerle hareketlendirilmiştir. İlk kez İşhan'da denenen bu cephe düzenlemesi, sonraki dönemlerde bölgede ve Gürcistan'da pek çok yapıda tekrarlanmıştır.

Eşsiz Freskler

Kilisenin içi, özgününde dini konulu resimlerle (freskolarla) bezeliydi. Günümüze en sağlam ulaşan bölüm, zarar görmeden kalan kubbe içindeki resimlerdir. Kubbenin ortasında "Haçın Göğe Yükselişi" sahnesi yer alır; mücevherlerle bezenmiş bir haç, dört melek tarafından taşınır. Kubbe eteğinde ise Tevrat'taki "Zekeriya'nın Rüyası" sahnesi, farklı renklerde atların koşulduğu arabalarla tasvir edilmiştir. Restorasyon sırasında, batı kapısının üstünde üç azizin (Anania, Azaria ve Misael) tasviri de ortaya çıkarılmıştır.

"Kanlı Kilise" Efsanesi

İşhan Kilisesi, halk arasında "Kanlı Kilise" olarak da anılır. Bu adın kaynağı, güzelliğiyle nam salmış Elen adlı bir genç kız etrafında dönen efsanelerdir. Rivayete göre, Elen'le evlenmek isteyen gençler arasında düzenlenen zorlu yarışmalar ve bu yarışmalar sırasında yaşanan ölümler, yapının bu adla anılmasına yol açmıştır. Elbette bunlar halk arasında anlatılan söylencelerdir; ama kilisenin gizemli atmosferine ayrı bir hava katarlar.

İşhan Kilisesi Nasıl Gidilir?

İşhan Köyü'ne ulaşım, Yusufeli üzerinden veya Erzurum-Oltu yönünden yapılabilir. Artvin-Erzurum devlet karayolunun Oltu güzergâhı üzerinde, kuzey yönüne ayrılan bir yol ile köye ulaşılır. Ana yoldan ayrıldıktan sonra yaklaşık 7-9 kilometrelik bir köy yolu kat edilir.

Köye giden yol dar ve dik kesimler içerir; dikkatli sürüş gerektirir. Köy girişindeki "Hoş geldiniz" tabelasından sonra asfalt yol sizi doğrudan kilisenin önüne kadar götürür. Araçla kilisenin hemen yanına kadar gidebilirsiniz. 2012-2019 yılları arasında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından kapsamlı bir restorasyondan geçen yapı, bugün ziyarete tamamen açıktır.

Ziyaret Önerileri

• Bahar ve yaz ideal: Köyün ceviz koruları ve yeşil çayırları en güzel bu dönemde görülür.
• Yol için dikkat: Dar ve dik dağ yolu; acele etmeyin.
• Konaklama sınırlı: Köy içinde turistik tesis yoktur; Yusufeli merkezde konaklayabilirsiniz.
• Fotoğraf tutkunları için ideal: Kırmızı kubbe ve taş işçiliği eşsiz kareler sunar.

Sıkça Sorulan Sorular