Altın Post'un efsanevi ülkesinden Osmanlı sınır karakolu olmaya, Gürcü manastırlarının gölgesinden Milli Mücadele kahramanlığına — Artvin, tarih boyunca uygarlıkların kesişme noktasında durmuştur.
Artvin'in tarihi, çoğu insanın tahmin ettiğinden çok daha eskiye dayanır. 1944 yılında arkeolog Kılıç Kökten'in il çevresinde yürüttüğü kazılarda, MÖ 3500 ile 2200 yılları arasına tarihlenen Kura-Aras kültürüne — Erken Trans-Kafkasya Kültürü olarak da bilinen bu yerleşime — ait izler gün yüzüne çıktı. Şavşat'ın Meşeli mevkii ile Yusufeli'nin Demirköy yakınlarında bulunan bakır baltalar ise bölgedeki insan varlığını Tunç Çağı'nın en erken evresine, MÖ 3000'li yıllara taşımaktadır.
Bu çağda Çoruh Havzası, Karadeniz ile İç Anadolu'yu ve Kafkasya'yı birbirine bağlayan stratejik bir geçiş koridoruydu. Dağlardan doğan Çoruh Nehri, yalnızca bir su kaynağı değil; ticaret yollarının, göç hareketlerinin ve kültürel alışverişin omurgasıydı. Farklı kavimler bu vadiler boyunca birbirinin izinden geçti, her biri bir tortu bırakarak.
MÖ 4. yüzyılda bölgeden geçen Yunan tarihçi ve komutan Ksenophon, Artvin ve çevresinde Kolkhlar, Makaronlar ve Taoklar adıyla birden fazla kavmin yaşadığını aktarır. Bunların arasında Kolkhlar özellikle dikkat çekicidir; zira Kolkhis, yani Kolkhlıların ülkesi, Yunan mitolojisinin en ünlü destanlarından birinin sahnesidir.
Argonautlar destanında kahraman İason, arkadaşlarıyla birlikte Altın Post'u aramak için Kolkhis'e yolculuk yapar. Altın Post'un bulunduğu bu gizemli ülkenin, bugünkü Artvin ve Gürcistan topraklarını kapsadığı kabul edilmektedir. Bazı araştırmacılar Yunan mitolojisinde adı geçen Fasis Nehri'nin de Çoruh Nehri olduğunu öne sürmektedir — eğer bu doğruysa, Artvin yalnızca tarihsel değil efsanevi öneme de sahip demektir.
MÖ 8. yüzyılda Kimmerlerin, ardından MÖ 7. yüzyılda İskitlerin istilasıyla sarsılan Artvin, akabinde daha büyük siyasi yapıların içine çekildi. MÖ 200'de İberya Krallığı'nın, MÖ 119'da Pontus'un, MÖ 65'te ise Roma'nın egemenliğini tanımak zorunda kaldı.
Roma döneminde Artvin, imparatorluğun doğu sınırını Pers ve Parti tehlikesine karşı koruma görevini üstlenen karakol bölgelerinden biriydi. Nehir vadileri boyunca uzanan Roma askeri yolları, günümüzde bile kısmen takip edilebilmektedir. Ancak şunu belirtmek gerekir: Bu imparatorlukların hiçbiri bölgeyi gerçek anlamda "fethederek" dönüştüremedi. Dağlık coğrafya, her dönemde merkezi otoritenin nüfuzunu sınırladı.
Artvin'in tarihindeki en parlak ve özgün dönem, erken Ortaçağ'da yaşandı. Bölge, Gürcü coğrafyası içinde Tao-Klarceti adıyla bilinen ve Çoruh ile Kura nehirlerinin suladığı verimli vadileri kapsayan stratejik bir bölgenin merkezindeydi. 8. ve 9. yüzyıllarda, bu topraklar Kurapalatiler — yani Gürcü prensler — tarafından yönetildi.
Bu dönemde dağ yamaçlarına ve nehir kıyılarına inşa edilen kiliseler, manastırlar ve kaleler, bir mimari ve kültürel patlamanın ürünleriydi. Artvin'in dört bir yanında bugün hâlâ ayakta duran tarihi yapıların büyük çoğunluğu bu çağdan kalmadır. Döşeme taşları asırlık yağmurla pürüzlenmiş kilise avlularında yürüdüğünüzde, Gürcü sanatının zirveye ulaştığı bir çağın izlerini hissedebilirsiniz.
11. yüzyılda Gürcistan Krallığı en büyük toprak genişlemesine ve kültürel altın çağına ulaştı. Kral David IV döneminde (1089–1125) ve ardından Kraliçe Tamara (1184–1213) zamanında Gürcistan Kafkasya'nın güçlü bir devletine dönüştü. Artvin bu dönemde bu büyük krallığın ayrılmaz bir parçasıydı.
Ancak 13. yüzyılın başında her şey değişti. Moğol orduları Kafkasya'yı kasıp kavururken Gürcistan Krallığı da bu fırtınadan payını aldı. Merkezi otoritenin çöküşüyle birlikte Artvin ve çevresi, birbirleriyle rekabet eden yerel Gürcü beylerinin — atabeylerin — kontrolüne geçti. Bu parçalanma dönemi, bölgeyi daha sonra Osmanlı yayılmasına karşı savunmasız bıraktı.
Osmanlı kuvvetleri Artvin bölgesine ciddi biçimde 16. yüzyılın ortasında hâkim oldu. Osmanlı belgelerinde bölge "Livane" ya da "Livana" adıyla yer almaktaydı — bu isim, çok daha eski olan Nigali ve Livani adlarının dönüşümüydü. 1547 tarihli Osmanlı tahrir defterleri, bölgenin idari yapısını ve o dönemdeki yerleşim düzenini kayıt altına alan en erken belgeler arasında sayılmaktadır.
Osmanlı için Artvin, her şeyden önce stratejik bir sınır noktasıydı. İran ve Kafkasya'ya açılan yolların kavşağında yer alan bu dağlık coğrafya, aynı zamanda savunulması güç bir alandı. Bölgede Osmanlı'nın yurtluk-ocaklık sistemi uygulandı: Yerel Gürcü kökenli beyler, merkezi otoriteye bağlı kalmak koşuluyla kendi topraklarını yönetmeye devam etti. Bu hibrit yönetim biçimi, bölgenin kültürel kimliğini Osmanlı döneminde de büyük ölçüde korumasına olanak tanıdı.
1578'de başlayan uzun Osmanlı-İran mücadelesi, Artvin'i de derinden etkiledi. Doğu sınırı boyunca süren bu çatışmalar, bölgenin demografik yapısını ve ekonomisini sarstı. Bununla birlikte Artvin, bu karmaşık dönemde bile özgün kültürel dokusunu yitirmedi. Gürcü, Laz ve Türk unsurları arasındaki ilişkiler, savaş dönemlerinde bile tamamen kopuk bir hal almadı.
Osmanlı hâkimiyetinin üç yüz yılı boyunca Artvin, imparatorluğun merkezinden çok uzakta, dağlarla korunan sessiz bir taşra olarak kaldı. Bu uzaklık bir yandan kalkınmanın önünde engel oluştururken öte yandan bölgenin özgün yapısını baskıdan korudu.
1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı, Artvin için tarihin en sancılı dönüm noktalarından birini işaret eder. Savaşın sonunda imzalanan Berlin Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum gibi stratejik noktalarla birlikte Artvin de Rus İmparatorluğu'na bırakıldı. Osmanlı'nın yaklaşık üç yüz yıllık yönetimi böylece sona erdi.
Rus idaresi, bölgede köklü değişiklikler getirdi. Yollar yapıldı, idari yapı yeniden organize edildi ve bölge Kafkasya Valiliği'ne bağlandı. Rus memurlar ve Ermeni göçmenler bölgeye yerleştirildi. Bu değişimler, yerel halkın kimliği üzerinde hem zorlayıcı hem de karmaşık izler bıraktı.
1914-1918 yılları arasındaki Birinci Dünya Savaşı, Artvin'i çatışma cephelerinin tam ortasına sürükledi. Osmanlı ve Rus orduları arasındaki mücadelede Artvin'in dağlık coğrafyası yeniden bir savaş sahnesine dönüştü. 1918'de Rusya'nın devrim nedeniyle savaştan çekilmesiyle birlikte Osmanlı kuvvetleri bölgeye yeniden girdi; ancak bu kez de Mondros Mütarekesi (Ekim 1918), Osmanlı'nın elini kolunu bağladı. Bölge, Gürcistan'ın bağımsızlığını ilan etmesiyle Gürcistan Cumhuriyeti'nin yönetimine geçti.
Artvin'in Türkiye'ye katılışı, silah gücünden çok diplomatik bir ustalığın ürünüdür. Mustafa Kemal önderliğinde kurulan Ankara Hükümeti, 22 Şubat 1921'de Gürcistan Cumhuriyeti'ne sert bir ültimatom verdi: Artvin ve Ardahan'ın derhal boşaltılması talep edildi; aksi hâlde Türk kuvvetlerinin harekât başlatacağı bildirildi.
Gürcistan o sırada iki ateş arasındaydı; bir yanda Türk baskısı, öte yanda Kızıl Ordu'nun sınırlarına dayanan Sovyet Rusya tehdidi. 23 Şubat 1921'de Gürcistan, Artvin ve Şavşat'ı boşaltacağını kabul etti. Aynı gün Türk kuvvetleri bu topraklara girdi. Artvin, kırk üç yılın ardından yeniden Türk yönetimine kavuştu.
Artvin'in Türkiye sınırları içindeki yeri, 13 Ekim 1921'de imzalanan Kars Antlaşması ile uluslararası hukuk zeminine oturtuldu. TBMM ile Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan arasında imzalanan bu antlaşma, Moskova Antlaşması'nın (16 Mart 1921) tamamlayıcısıydı. Kars Antlaşması, Türkiye'nin doğu sınırlarını kesinleştirdi; Kars, Ardahan, Artvin ve Iğdır Türkiye'de kaldı.
1923'te Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanıyla birlikte Artvin de bu yeni devletin bir parçası olarak geleceğe yürüdü. Cumhuriyetin ilk yıllarında karayolları yapıldı, okullar açıldı ve idari altyapı kuruldu. Artvin, 1924'te il statüsü kazandı.
20. yüzyıl boyunca Artvin, hem hızlı bir modernleşme sürecine hem de süregelen göç dalgasına tanıklık etti. Çoruh Nehri üzerinde inşa edilen barajlar, vadilerin coğrafyasını ve demografisini köklü biçimde dönüştürdü. Yusufeli'nin suların altında kalan tarihi dokusu, bu dönüşümün en çarpıcı simgesidir.
Buna karşın Artvin, kendine özgü kimliğini yitirmedi. Kafkasor'da her yıl düzenlenen boğa güreşleri, köylerde yaşatılan el sanatları, Gürcü mimari mirasından süzülüp gelen kültürel bellek ve elbette eşsiz doğası — bunların hepsi, beş bin yıllık bir tarihsel birikimin canlı tanıklarıdır.